|
Godinu 1939. svet je dočekivao sa novom zabrinutošću. Iskre ratnog požara rasplamsavale su se od početka 30-ih godina – najpre je Japan zauzeo Mandžuriju 1931. godine i upao u Centralnu Kinu 1937., potom je Italija okupirala Etiopiju 1935, usledila je zatim italijansko-nemačka intervencija u Španiji 1936 – 1938 godine, da bi 1938. godine Nemačka anektirala Austriju. Potkraj 1938. godine šefovi vlada Velike Britanije, Nemačke, Italije i Francuske zaključili su u Minhenu sporazum, preciznije – postignut je dogovor koji je promenio odnos snaga u Evropi i rezultirao započinjanjem Drugog svetskog rata.
Put u ponor
Kobno je bilo nasilje nad Čehoslovačkom, koje su zajednički izvršili agresivni diktatorski režimi Nemačke i Italije i zapadne demokratije. U zamenu je Nemačka potpisala sa Engleskom (30. septembra) i Francuskom (6. decembra) deklaracije koje su, u suštini stvari, predstavljale pakt o nenapadanju.
Minhenska nagodba za tili čas je razorila s tako teškom mukom stvorenu okosnicu sistema kolektivne bezbednosti u Evropi, čiju su osnovu činili sovjetsko-francuski i sovjetsko-čehoslovački sporazumi o uzajamnoj pomoći (1935. godine). Sovjetski Savez se našao u izolaciji. Mere koje je on preduzeo u cilju podrške Čehoslovačkoj (koncentrisanje vojske na zapadnim granicama, diplomatski protesti) nisu dale rezultate. Uporedo s time, ima osnova za pretpostavku da je sovjetsko rukovodstvo isključivalo donošenje krajnjih vojnih mera bez učešća Francuske i obraćanje za pomoć same Čehoslovačke – ona je kapitulirala u uslovima diktata.
Ocenjujući te događaje, istaknuti britanski istoričar B.Lidel Hart izveo je sledeći zaključak: „Ponuda Rusa (o pružanju pomoći Čehoslovačkoj – O.R.) je ignorisana. Čak štaviše, Rusiju su demonstrativno lišili učešća na Minhenskoj konferenciji, na kojoj je rešavana sudbina Čehoslovačke. To „prenebregavanje“ je godinu kasnije imalo fatalne posledice“.
Engleska i Francuska, s jedne strane, i Nemačka i Italija s druge, Minhenskim sporazumom težili su ka različitim ciljevima. Za Berlin je to predstavljalo međuprostorni manevar do zauzimanja čitave Čehoslovačke i pokreta ka „nepreglednim prostorima Rusije“. Rim je, opet, sticao uverenje da će uz podršku Nemačke ostvariti svoje kolonijalne planove. B.Musolini je 1938. godine nazvao Italiju „zatočenicom, koja čami u tamnici, čije je ime Sredozemno more“. Engleska i Francuska su računale da će cenom teritorijalnih ustupaka u Evropi umiriti nacističku Nemačku, oslabiti naboj njene agresivne politike usmerene na zapadne demokratije, i preusmeriti ga protiv SSSR - u odnosu na ovo poslednje ciljevi potpisnika Minhenskog sporazuma su se podudarili. Bio jer to put u ponor.
Već prvih meseci 1939. godine događaji u Evropi poprimili su karakter još drastičnije opasnosti. 15. marta nemačka vojska je, kršeći Minhenski sporazum, ušla u Prag. Dan pre toga na zapoved iz Berlina proglašena je „nezavisnost“ Slovačke. Čerčil se uhvatio za glavu: zavodi „Škoda“ proizvodili su onoliko naoružanja koliko je 1938. godine proizvodila celokupna vojna industrija Velike Britanije. I sve se to našlo u Hitlerovim rukama.
Saučesnici podele Čehoslovačke su postali Mađarska i Poljska. Poljska je okupirala Tešinsku Šleziju, a Mađarska – Zakarpatsku Ukrajinu. Čehoslovačka je prestala da postoji kao država. 22. marta Nemačka je uvela vojsku u Klajpedu (Memel) – ranije nemački grad i luku, koji je Liga Nacija 1923. godine predala Litvaniji. 7. aprila Italija je okupirala Albaniju. Dva meseca ranije Nemačka je po principu „usluga za uslugu“ zatražila od Poljske da vrati grad i luku Gdanjsk, koji je do „presude u Versaju“ (1919. godine) takođe bio nemačka teritorija, i predočila Poljskoj druge zahteve.
11. marta najpre su Engleska, a potom i Francuska objavili sopstvene garancije Poljskoj. 11. aprila Hitler je, koristeći odbijanje Poljske da ispuni nemačke zahteve i demonstrativnu podršku koju su joj pružile Engleska i Francuska, utvrdio plan „Vajs“ – rat sa Poljskom i odredio 1. septembar 1939. godine kao rok spremnosti za taj rat. Tako se po prvi put u nemačkim dokumentima pojavio termin za početak jedne od najvećih tragedija u istoriji čovečanstva – Drugog svetskog rata.
Podsetimo, takođe, da je do sredine 1938. godine bio postignut preliminarni dogovor o zaključivanju vojnog saveza između Nemačke, Italije i Japana. Dalji događaji u Aziji nisu nametali potrebu da se na njih čeka. Japanski militaristi su, bez obzira na neuspeh svoje vojne provokacije kod jezera Hasan, u maju 1939. godine započeli rat protiv Sovjetskom Savezu prijateljske Mongolske Narodne Republike. Borbene operacije sovjetsko-mongolske vojske, kojom je komandovao budući maršal G.K.Žukov, okončane su u septembru razbijanjem japanske Šeste armije. Međutim, očiglednom je postala realna vojna opasnost po našu zemlju kako na zapadu, tako i na istoku.
Period od marta do avgusta 1939. godine bio je period manevara potencijalno i realno konfrontiranih snaga, usmerenih na iznalaženje saveznika i cepanja protivnika. Multilateralni i bilateralni pregovori vođeni su između Engleske i Nemačke, Engleske i Francuske, Engleske, Francuske i Nemačke sa Sovjetskim Savezom, zajednički ili odvojeno sa malim i srednjim zemljama Evrope, između Nemačke, Italije i Japana, između Japana i Sovjetskog Saveza itd. Njihovi rezultati su izdiferencirali odnos snaga do početka Drugog svetskog rata i umnogome do napada Nemačke na SSSR i Japana na SAD 1941. godine.
Vektori sovjetske politike
Sa početkom međunarodne političke krize, koja je usledila nakon zaključivanja Minhenskog sporazuma, zauzimanja Čehoslovačke od strane Nemačke i napada Japana na savezničku SSSR Mongolsku Narodnu Republiku, konkurisala su dva osnovna vektora sovjetske spoljne politike: preventivni, koji je imao za cilj da spreči napad Nemačke i njenih saveznika na SSSR, i koalicioni, usmeren u pravcu stvaranja saveza država i naroda za borbu protiv agresora. Jedna od specifičnosti nastalog stanja sastojala se u tome, što je svaka od velikih država tog vremena težila da pridobije SSSR za svog saveznika, ili da u najmanju ruku garantuje njen neutralitet.
Prvi demonstrativni korak preduzela je Nemačka. Na novogodišnjem prijemu A.Hitler je iskazao neočekivanu pažnju prema sovjetskom političkom predstavniku A.F.Merekalovu. Kao senzacija je ocenjeno i prvo u celokupnoj istoriji pojavljivanje u martu u sovjetskoj ambasadi u Londonu premijera N.Čemberlena. Francuski premijer E.Daladje je imao nekoliko susreta sa sovjetskim ambasadorom J.Suricem.
SSSR je, prirodno, bio zainteresovan za zaključivanje političkog i vojnog saveza sa zapadnim demokratijama i sa njima je u aprilu 1939. godine stupio u političke pregovore. Inicijativu je ispoljila Velika Britanija, koja se, kao i Francuska nakon što je Nemačka zauzela Čehoslovačku, još uvek maglovito, ali pribojavala da nacistička Nemačka može „promeniti raspored“ i sledeći udar usmeriti ne na istok, već na zapad. Počeli su anglo-franko-sovjetski (moskovski) pregovori, čiji su najznačajniji i odlučujući deo činili vojni pregovori (12 – 22. avgusta 1939. godine). Kako su pokazali naredni događaji, bila je to i poslednja mogućnost da se spreči Drugi svetski rat.
U instrukciji sovjetskoj delegaciji, koju je zapisao njen šef, maršal K.J.Vorošilov najverovatnije po diktatu J.V.Staljina, a koja se čuva u arhivi MIP Ruske Federacije, naloženo je da se vode pregovori u cilju zaključivanja vojne konvencije, ali pod uslovom praktičnog usaglašavanja konkretnih i efikasnih mera, u cilju osiguranja uzajamne bezbednosti u slučaju nemačke agresije. U instrukciji je od principijelnog značaja bilo pitanje o propuštanju Crvene armije preko teritorije Poljske i Rumunije, jer u protivnom „odbrana protiv agresije u svakoj njenoj varijanti je osuđena na neuspeh“ – nemačke armije mogle su nesmetano da stignu do sovjetskih granica.
Moskovskim pregovorima posvećena je veoma obimna literatura. Izdvojili bi smo sledeće: u sovjetskoj prestonici se znalo, da će krajem avgusta Nemačka početi rat sa Poljskom i da namerava da je razbije za dve nedelje. Obaveštajna služba takođe je saopštavala, da je britanski premijer N.Čemberlen protivnik bilo kakvog obavezujućeg sporazuma sa SSSR. Bilo je poznato i to, da se u Velikoj Britaniji aktiviziraju uticajne antinacističke snage u liku V.Čerčila i njegovog okruženja.
Sovjetska diplomatija takođe je računala na indirektnu podršku svom stavu predsdenika SAD F.Ruzvelta, koji je dosledno istupao sa osudom delovanja agresora. Na jednom od tajnih sastanaka on je pozitivno ocenio sovjetsku politiku u periodu građanskog rata u Španiji i izjavio da će podržati našu zemlju u slučaju napada Nemačke. Međutim, Čerčil tada nije bio u poslu, a pozicija u evropskim prestonicama ostajala je nejasnom.
U međuvremenu je, u toku tapkanja u mestu moskovskih pregovora, novu inicijativu pokrenula Nemačka, sa kojom je SSSR, odmah nakon Engleske, takođe stupio u pregovore. U rezultatu tih pregovora realne obrise poprimila je mogućnost zaključivanja sporazuma sa Nemačkom o nenapadanju, kojim je ograničavano napredovanje vermahta na Istok. I u Moskvi se, kako je to uspešno primetio akademik i diplomata Anatolij Torkunov u „Nezavisimoj gazeti“, pojavila nada da će „i uopšte preusmeriti nemačku agresiju na Zapad, plativši mu onom istom monetom za Minhen“.
___________________
Oleg Aleksandrovič RŽEŠEVSKI – doktor istorijskih nauka, profesor, predsednik Asocijacije istoričara Drugog svetskog rata
|
